คำสรรพนาม คำสรรพนาม  คือ  คำที่ใช้แทนคำนาม  เพื่อไม่ต้องกล่าวถึงคำนามซ้ำ ๆ  เพื่อบอกว่าใครเป็นผู้พูด  พูดกับใคร  หรือแทนคำนามในลักษณะอื่น ๆ

คำสรรพนามมีหลายชนิด  ได้แก่  คำบุรุษสรรพนาม  คำสรรพนามถาม  คำสรรพนามชี้เฉพาะ  คำสรรพนามไม่ชี้เฉพาะ  คำสรรพนามแยกฝ่าย  ในที่นี้จะอธิบายเฉพาะคำบุรุษสรรพนามซึ่งพบมากกว่าคำสรรพนามชนิดอื่น

คำบุรุษสรรพนาม

                คำบุรุษสรรพนาม  คือ  คำที่พูดใช้แทนตนเอง  แทนผู้ที่ผู้พูดพูดด้วย  และแทนผู้พูดที่พูดถึง

คำบุรุษสรรพนามที่ผู้พูดใช้แทนตนเองหรือสรรพนามบุรุษที่ ๑  เช่น  ฉัน  ผม  ดิฉัน  กระผม  หนู

คำบุรุษสรรพนามที่ผู้พูดใช้แทนผู้พูดด้วย  หรือสรรพนามบุรุษที่ ๒  เช่น  คุณ  ท่าน  แก  เจ้า

คำบุรุษสรรพนามที่ผู้พูดใช้แทนผู้พูดถึง  หรือสรรพนามบุรุษที่ ๓  เช่น  ท่าน  เขา  มัน

คำบุรุษสรรพนามในภาษาไทย  สะท้อนวัฒนธรรมไทยและวัฒนธรรมการใช้ภาษาของไทยหลายประการ  ได้แก่

๑.      ความสัมพันธ์ระหว่างคู่สนทนา  คำบุรุษสรรพนามในภาษาไทยแสดงความสัมพันธ์ระหว่างผู้พูด (สรรพนามบุรุษที่ ๑)  กับผู้ฟัง (สรรพนามบุรุษที่ ๒)  และหากมีการกล่าวถึงบุคคลอื่น (สรรพนามบุรุษที่ ๓)  ก็จะแสดงความสัมพันธ์ระหว่างผู้พูดกับผู้ที่กล่าวถึงด้วย

๒.    ความสุภาพของผู้พูด  ผู้ใช้ภาษาสามารถเลือกคำบุรุษสรรพนามเพื่อแสดงความสุภาพและไม่สุภาพได้  เมื่อพูดกับคนใกล้ชิดหรือสถานการณ์ส่วนตัว  ผู้พูดอาจเลือกคำที่แสดงความสนิทสนมหรือเป็นกันเอง  เช่น  หนู  เขา  ตัว  แก  อั้ว  ลื้อ  แต่เมื่อพูดกับคนอื่นพูดกับสาธารณชน  ผู้พูดต้องเลือกคำที่มีลักษณะเป็นทางการหรือสุภาพตามฐานะของผู้ฟัง  เช่น  ผม  ดิฉัน  คุณ  ท่าน

๓.     อารมณ์ของผู้พูด  ผู้ใช้ภาษาอาจเลือกคำบุรุษสรรพนามที่แสดงอารมณ์ของตนได้ในบางสถานการณ์  เช่น  ในเวลาโกรธ  เวลารัก  เวลาขอความช่วยเหลือ  ความเห็นใจ

ผู้พูดบางคนอาจใช้คำบุรุษสรรพนามบางคำแทนได้ทั้งผู้พูดและผู้ที่กำลังพูดด้วยแทนทั้งผู้พูดและผู้ที่พูดถึง  หรือบางคำแทนได้ทั้งผู้พูดด้วยและผู้ที่พูดถึง  เช่น

– เราอยากชวนเธอไปห้องสมุดด้วยกัน

  • เราเป็นคำบุรุษสรรพนามแทนผู้พูด

–  เราน่ะ  เป็นพี่ต้องคอยดูแลน้อง

  • เรา  เป็นคำบุรุษสรรพนามแทนผู้ที่พูดด้วย

คำนามบางคำอาจใช้อย่างคำบุรุษสรรพนามได้  ได้แก่  คำเรียกญาติ  เช่น  ปู่  ย่า  ตา  ยาย  ลุง  ป้า  น้า  อา  พี่  น้อง  ฯลฯ  คำเรียกตำแหน่งหรือหน้าที่การงาน  เช่น  หัวหน้า  ผู้จัดการ  ผู้อำนวยการ  คณบดี  สารวัตร  จ่า  ผู้พัน ฯลฯ  คำส่วนใหญ่ดังกล่าว  หากต้องการแสดงความสุภาพยิ่งขึ้นอาจใช้คำว่า  คุณ  นำหน้า  เช่น  คุณยาย  คุณแม่  คุณครู  คุณตำรวจ  คุณจ่า ฯลฯ  ดังตัวอย่าง

– พ่อว่าวันเสาร์อาทิตย์นี้จะชวนลูกไปทะเล  แม่ว่าอย่างไรจ๊ะ

  • พ่อ  ใช้เป็นคำบุรุษสรรพนามแทนผู้พูด
  • แม่  ใช้เป็นคำสรรพนามแทนผู้ที่พูดด้วย
  • ลูก  ใช้เป็นคำสรรพนามแทนผู้ที่พูดถึง

–  หมอแนะนำให้คุณยายดื่มน้ำมาก ๆ

  • หมอ  ใช้เป็นคำบุรุษสรรพนามแทนผู้พูดหรือแทนผู้ที่พูดถึง
  • คุณยาย  ใช้เป็นคำบุรุษสรรพนามแทนผู้ที่พูดด้วยหรือแทนผู้ที่พูดถึง